ҒАЛАМШАРДАҒЫ ЖАҺАНДЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР
Суреттерде берілген табиғат құбылыстарына қатысты халқымыздың тыйым сөздерін тауып жаз. Олардың қазіргі замандағы қандай жаһандық мәселемен қатысы бар деп ойлайсың?
2. Тірек cөздерді қатыстырып, заманауи әлемдік мәселелер жөнінде ой бөлісіңдер.
Адамзаттық мәселелер, ғаламдану үдерісі, бірігу, ортақ тағдыр, шешім табу, халықаралық қатынастар, қауіп-қатер, көшбасшылық, түсінісу, игеру, жаппай қырғын, қастандық, ізгілік, мәмілеге келу, «күн сәулесі бәріне ортақ…»
3. Жағдаят: досың екеуіңе ғаламдық мәселелер жөнінде сынып алдында баяндама жасау тапсырылды. Баяндаманың тақырыбын таңдаудан бастап не істейтіндеріңді жоспарлаңдар. Баяндаманың күрделі жоспарын құрыңдар. Жұмыс жоспары мен баяндама жоспарын сынып алдында айтып, талқылаңдар.
4. Төмендегі термин сөздердің мағынасын анықта
ЕҚЫҰ, транспаренттілік, ресурс, «қосарланған стандарт», Ауғанстан түйткілі, жаңа парадигмасы, Хельсинки актісі, Жаңа Еуропаға арналған Париж хартиясы, «ыстық нүкте».
5. Мәтінді тыңда.
6. Тыңдалған мәтін бойынша маңызды ақпараттарды сызба түрінде жинақтап жаз.П
7. Рөлдік ойын. Топқа бірігіңдер. Жағдаят: отбасы мүшелері дастарқан басында отырсыңдар. Саммитте қаралған мәселелер төңірегінде әңгімелесіңдер. Ауызекі сөйлеу стиліне тән тілдік ерекшеліктерді талдаңдар.
8. Мәтінді оқып, стильдің қай түрінде жазылғанын айт. Сол стильге тән тілдік құралдарды анықта.
Жаһандық (ғаламдық) мәселелер – адамзаттың бұдан былайғы тағдыры және әлеуметтік дамуы шешілетін аса маңызды мәселелер жиынтығы. Қазіргі өркениетке тән құбылыс – ғаламдық қауіп-қатердің өршуі. Олар әртүрлі және күннен-күнге үдей түсуде.
Әлемдік тәртіптер мен қатынастар да үнемі өзгерісте болады. Әрбір мемлекет осы жүйеден өз орнын алуға тырмысады. Адамзаттың жалпы дамуы барлық мемлекеттер еріксіз есептесетін ортақ заңдылықтарды және даму тенденцияларын тудырады.
Әлемдік тәртіптерге жаһандық экологиялық өзгерістер, дүниежүзілік соғыс қаупі, азық-түлік тапшылығы, ядролық қауіпсіздік, әлемдік ортақ ақпараттану, түрлі індет аурулары, индустриалдық- техникалық ортақтану, техногендік апаттар, халықаралық терроризм, есірткі, халықаралық заңсыз қару сату, халықаралық қылмыскерлік, адамдарды құлдыққа сату, діни экстремизм т.б. әлемдік қауіптер мен қайшылықтар үздіксіз өз ықпалдарын тигізіп отырды.
Ашық, ақпараттық, технологиялық қоғам құру жағдайында аталған қауіптер әрбір халыққа, әрбір мемлекетке және олардың азаматтарына өздерінің әсерін тікелей немесе жанама түрде тигізеді. Әлемдік қауіптердің шиеленісуі әлемдік экономикалық, қаржылық дағдарыстарға себеп болуда. Жаһандық дағдарыстардан әрбір мемлекет зардап шегеді. Сондықтан әрбір мемлекет әлемдік дамудың ортақ мәселелерін шешуге мүдделі. Ғаламдағы шешуі қиын күрмеулі мәселелер қатарында:
· соғыс және бейбітшілік мәселелері;
· этнологиялық мәселелер;
· аштықпен күрес мәселесі;
· дамушы елдердің экономикалық артта қалуын жеңу мәселесі;
· ғарыш пен Әлемдік мұхитты бейбіт игеру мәселесі;
· демографиялық мәселе;
· экологиялық мәселелер;
· энергетикалық мәселелер;
· рухани ортаны және адамзаттың мәдени әркелкілігін қорғау
мәселесі;
· ғылыми-техникалық дамудың жағымсыз салдарын жою мәселелері;
· аса қауіпті індеттермен күрес мәселесі;
· ауа райы мәселелері;
· шикізаттық мәселелер бар.
Ғаламдық мәселелерді шешудің басты шарты – әлемдік қауымдастықтың мақсатты түрде келісілген саясат жүргізуі. Оның мынадай стратегиялық аса маңызды екі бағытын атап көрсетуге болады: ғылыми-техникалық саясат және қазіргі халықаралық қатынастарды реформалау. Алғашқысы экологиялық, шикізаттық, энергетикалық және т.б. қолданбалы сипаттағы мәселелерді шешуге ғылыми-техникалық алғышарттар жасауды, ал екіншісі әлемдік қауымдастықты әділ демократиялық негізде реформалауды көздейді.
(Саяси түсіндірме сөздіктен)
СӨЗ ЖАСАМДЫҚ НОРМА
Тіл білімі салаларының зерттеу нысандары
Тіл салалары:
Лексика (сөз мағынасы, байлығы туралы ғылым);
Сөзжасам (жаңа сөздердің тууы туралы ғылым);
Фонетика (сөздің жамылғысы – тіл дыбыстары туралы ғылым);
Грамматика Морфология(сөздің құрамы, сөз таптары туралы ғылым)Синтаксис (сөйлем түрлері мен құрамы);
Сөзжасам – тіл білімінің жаңа мағыналы туынды сөздердің қалыптасуы мен мағыналық дамуын, жасалу тәсілдерін зерттейтін саласы. Зат не құбылыс туралы ұғым тілде таңбаланып, сөзжасамдық үдеріс негізінде атау деп танылады. Сөзжасамның зерттеу нысанына атаудың жасалуы, қалыптасуы, туынды сөздің жасалу сипаты, әдіс-тәсілдері, жаңа мағынаның ішкі құрылымы т.б. жатады. Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі атаудың қалыптасуымен қатар, мағынаның дамуын, ұғым-мағына-атаудың
кешенді бірлігін қарастырады.
Сөзжасамдық норма – жаңа сөздің жасалу жолын реттейтін қалыптасқан жүйе, шек. Тілдегі сөздер қосымша жалғану, бірігу, қосарлану, қысқару, тіркесу жолымен жаңа мағынаға ие болады, сөзден сөз туады. Мысалы: шипа+жай; ірі-ірі; БҰҰ; термальды су.
9. Мәтін мазмұны бойынша бір-біріңе сұрақ қойып, пікірлесіңдер. Тақырыпқа қатысты сөз әдебіне қажетті орамдар мен клишелерді қолданыңда
10. Мәтін мазмұнында кездескен бейтаныс сөздердің мағынасын анықта. Оларды қатыстырып сөйлем құра.
11. Мәтінде айтылған ғаламдық мәселелерді төмендегідей бағыттар бойынша топтастырып жаз.
1. Халықаралық қатынастармен байланысты мәселелер.
2. Адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынасқа байланысты мәселелер.
3. Адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынасқа байланысты мәселелер.
12. «Оқы, аудар, түсіндір». Мәтінді оқы. Автордың ғаламдық мәселелерді шешу жолдары туралы ойларын қазақ тіліне аударып жаз. Сол шешімдермен келісетін/келіспейтінің туралы өз пікіріңді қазақ, орыс, ағылшын тілдеріндегі сұхбат түрінде айт. Өзіңнің болашақ мамандығыңда осы мәселенің қайсысын шешуге қатыса алатының жөнінде болжам жаса.
Суть глобальных проблем и возможные пути их решения
Проблема мира и разоружения – проблема предотвращения Третьей мировой войны остается важнейшей, самой приоритетной проблемой человечества. Во второй половине XX в. появилось ядерное оружие и возникла реальная угроза уничтожения целых стран и даже континентов, т.е. практически всей современной жизни. Пути решения: установление жесткого контроля за ядерным и химическим оружием; сокращение обычных вооружений и торговли оружием; общее сокращение военных расходов и численности вооруженных сил.
Экологическая проблема – деградация глобальной экологической системы в результате нерационального природопользования и загрязнение ее отходами человеческой деятельности. Пути решения: оптимизация использования природных ресурсов в процессе общественного производства; охрана природы от негативных последствий человеческой деятельности; экологическая безопасность населения; создание особо охраняемых территорий.
Демографическая проблема – продолжение демографического взрыва, быстрый рост численности населения Земли и как следствие – перенаселение планеты. Пути решения: проведение продуманной демографической политики.
(https://geographyofrussia)
13. Мәтіннің 6 сөзден тұратын сөйлемін қазақ тіліне аударғанда неше сөзден тұратындығын және неліктен екендігін парталасыңмен талда және сөйлемді аудар.
Пути решения: проведение продуманнай демографической политики.
14. Диалогті жалғастыр.
– Сәлем, Баян!
– Сәлеметсің бе, Талғат? Қайдан келесің?
– Әлемдегі аштықтан зардап шеккен балаларға көмек беру
үшін біздің мектепте «Мейірім» атты Қайырымдылық қоры құрылған
еді. Соның жиналысынан келемін.
– …
15. Өзің өмір сүріп жатқан ортада ғаламдық мәселеге айналған мәселелер бар ма? Мысалы: өзен арналарының тартылуы, құрғақшылық, табиғи ресурстардың тапшылығы, ауаның ластануы және т.б. Бар болса, оның болу себептері, қазіргі жайы, шешу мүмкіндіктері туралы ойыңды жаз. Бір-біріңмен жазғандарыңды алмасып, жұмыстарыңды бағалаңдар.
16. «Біздің аймақтағы экологиялық мәселелер» тақырыбында ойталқы өткізіңдер. Ойталқы өткізу үшін:
– талқыланатын мәселелерді бірлесіп анықтап алыңдар;
– дереккөздерді пайдаланып, өз аймағыңдағы экологияға байланысты ақпарат жинаңдар;
– экологияға байланысты ұлы ойшылдардың 3–4 қанатты сөзін жазып алыңдар;
– өз ойларыңды тезис түрінде жазыңдар;
– орталарыңнан жүргізуші сайлаңдар
17. Сұрақтарға жауап бер.
· Маған … қиын болды.
· Мен … тапсырмаларын орындадым.
· Мен … екендігін түсіндім.
· Мен … үйрендім.
· Мені … таңғалдырды.